Tháng 5 năm 2006, khi bài viết về cây Trúc Lan, chúng tôi căn cứ vào hình ảnh và tài liệu truy cập trong các sách vở và trên Internet và ngay cả bây giờ nhiều nguồn tin vẫn nói rằng cây Dendrobium hainanense là một cây lan hoa vàng trông giống như Dendrobium hancockii.

Akabira-orc.jugem.jp

Picasa web

Nhưng tập san Orchids Digest số 74-4 tháng 10-11-12 năm 2010 vừa mới phát hành có khá nhiều bài viết về loài Dendrobium. Đáng chú ý hơn cả là bài "Những cây Dendrobium của Trung Quốc" (Dendrobium of China) của Tiến sĩ Holger Perner một khoa học gia làm việc tại vườn quốc gia Hoàng Long, Tứ Xuyên, Trung Hoa. Theo ông cây Dendrobium hainanense hoa vàng thực sự chỉ là cây Dendrobium odiosum, một đồng dạng với cây Den hancockii còn cây Dendrobium hainanense là một cây khác hẳn về thân lá và hoa mầu trắng như hình dưới đây:

Dendrobium hainanense: www.url.tv.

Holger Perner cho biết như sau:

Căn cứ vào tài liệu của Finet, lá cây Den. odiosum dài chừng 6 cm, rộng 3 mm như vậy phù hợp với kích thước và chi tiết trong bản vẽ của Rolfe tả về cây Den. hancockii. Cả hai cây này đều mọc ở Mentze, phía Nam Vân Nam. Theo mẫu cây mọc trong rừng phía Bắc như là phía trung và tây tỉnh Tứ xuyên cây Den. odiosum có cánh hoa tròn và rộng hơn cánh đài, trục nhị ngắn và rộng, lá dài không tới 7 cm. Một số cây khác nhận được từ phía Nam Vân Nam hoa to hơn nhưng cánh hoa và đài hoa đều nhọn dầu và hẹp ngang hơn. Trục nhị cũng dài hơn và lá dài tới 10-15 cm. Đây là một giống lan khác không thể xếp vào giống Den hancockii hay là Den odiosum được. Tuy nhiên Den. hancockii hơi khác về cành lá. Cả hai giống này thường xuất cảng sang Âu Mỹ với tên gọi sai lầm là Den hainanense và Den. sinense.

Tiến sĩ Eric Christenson một chuyên gia về lan của Hoa Kỳ, trong bài Hai vấn đề "A pair of problems", nói về những cây Dendrobium hancockii, Dendrobium odiosum và Dendrobium hainanense như sau:

Một số lớn cây lan hoa vàng nhập cảng từ Trung Hoa có tên Den. hainanense được bầy bán và phổ biến rộng rãi trong giới trồng cây. Những cây lan này thực sự không dính dáng gì tới cây Den. hainanense do Rolfe công bố vào năm 1896 cả. Theo tài liệu tại Kew, cây lan này nở hoa quanh năm tại đảo Hải Nam với lá hình ống (terete leaves) và nhiều hoa trắng với một đốm vàng trên luỡi. Rolfe cũng ghi thêm là hoa này hơi giống với Den. crumenatum.

Đứng cách xa một chút người ta tưởng hai cây Den. hancokii và cây Den. odiodum chỉ là một, nhưng lại gần mới thấy sự khác biệt. Cây Den. hancockii do Rolfe mô tả theo mẫu hoa của William Hankock (1847-1914) có lá dài tới khoảng 7 cm, cánh đài xếp thành hình tam giác, đầu cánh nhọn, còn cây Den. odiosum do nhà thảo mộc người Pháp, Finet mô tả căn cứ vàu mẫu hoa do Tenant thu lượm được có lá ngắn trên dưới 3 cm, cánh hoa đầu tròn.

Theo Jay Pfalh trên Internet Orchid Encyclopedia chỉ phân biệt như sau: cây lá ngắn chừng 2 cm là Den. odiosum, nếu lá dài hơn là cây Den. hancockii.

Nhưng chúng tôi nhận thấy hai cây Den. hancockii và cây Den hainanensis hay Den. odiosum hoàn toàn khác biệt làm sao có thể coi là đồng dạng với nhau được bởi vì:

Den. hancockii hoa lớn hơn và đầu cánh hơi nhọn, lá cây dài tới 9-10 cm, ngang 1-1.2 cm, thân cây mập mạp mầu nâu đen cho nên có thể cao trên 1 m.

Còn cây Den. odiosum hoa tròn như cánh hoa mai, lá dài khoảng 3-4 cm và chiều ngang chỉ độ 3-4 mm, cành lá mảnh mai nhỏ như que tre nướng thịt nên mềm mại, thân cây thấp nhỏ hơn và mầu nâu xanh.

Den. hancockii	Den. odiosum
Den hancockii & Den. odiosum	Den. hancockii

Den. Odiosum

Trong những chuyến về thăm quê hương, chúng tôi không thấy giống Den. odiosum và trong các hình ảnh của các bạn từ VN gửi cho đều vắng bóng cây lan này, mà chỉ thấy những khóm lan Den. hancockii rất rất lớn tại vườn lan Sang Còi ở Đà lạt.

Theo bản báo cáo của Tiến sĩ Averyanov về những cây lan Việt Nam, thấy nói vào ngày 6 tháng 3 năm 2001 ông đã cùng với giáo sư Phan kế Lộc và D. Harder đã tìm thấy cây Den. hancockii tại Mộc Châu, Sơn La. Trong bức điện thư ngày 23-10-2010 ông cho biết 2 giống lan này mọc rất nhiều tại những tỉnh miền Bắc VN.

Tại Hội Hoa Lan Việt Nam đã có nhiều người mang những cây lan này tới trưng bầy trong các phiên họp hàng tháng, nhưng phần lớn đều là những cây Den hancokii nhưng chúng tôi biết chắc rằng khá nhiều người có cây Den odiosum trong số đó chị Lê Kim Nhung và Tưởng Kim Xuyến là sở hữu chủ những cây có hình bên trên.

Hoa của Bùi Thanh Nga	Hoa của Trần đức Tạo
Hoa của Đào hữu Anh	Hoa của Phan văn An

Trở về cây Dendrobium hainanense thực sự, cây này hoa lá gần giống như câyDendrobium acinaciforme hay Dendrobium parciflorum.

Dendrobium acinaciform: Orchid foto.com

Dưới đây là hình ảnh cây lan Dendrobium parviflorum và Dendrobium hainanense do anh Nguyễn Minh Đức và Hà khắc Hiểu gửi cho.

Dendrobium parciflorum Nguyễn Minh Đức
Dendrobium hainanense: Hà Khắc Hiểu

Hy vọng chúng ta có thể phân biệt rõ rệt về những cây lan này.

Thành thực cám ơn các anh Nguyễn Minh Đức và Hà Khắc Hiểu đã gửi cho những tấm ảnh quý báu kể trên.

Westminster 10-2010